Một cụ đã về nơi thiên cổ
Hơn 1. Kim Lan chỉ cách Bát Tràng có một con sông, từ thế kỷ 13 đã xuất khẩu gốm đi khắp mọi nơi, nhưng mấy ai biết đến một làng gốm cổ. Ba lần khai quật tại di chỉ Hàm Rồng đã phát lộ về một nền văn hóa nhóc con trong lòng đất. Niềm tin đó đã giúp các cụ vượt qua những trở lực và giữ gìn trót bộ sưu tập gốm cổ của mình.
Từ năm 2007, việc khẩn hoang cát bừa ở sông Hồng đã làm ảnh hưởng đến địa chất vùng này. 000 hiện vật vẫn còn bộn bề ở góc nhà cụ Hồng. Những mảnh gốm vô tri vô giác trở thành có vong linh. Hồi đó, năm 1945, nước sông Hồng dâng cao, cuốn trôi 3 xã trong làng. Cụ Nhung biên tập về lịch sử và niên đại của các loại cổ vật. "Tôi rất muốn hiến tặng bít tất cổ vật này cho những người biết giá trị của nó.
Thành ra, gốm dẫn dụ tôi đi tìm về lịch sử của nó. Cổ vật một lần nữa lại thất lạc. Nhưng với cụ Hồng, đó đâu phải những thứ để dương gian giành giật, mua bán. Cụ Hồng sửng sốt khi nhận thấy sự liên tục của một quá trình lịch sử hơn một thiên niên kỷ từ 118 trước công nguyên, đến năm 1008 trong những đồng tiền được đánh dấu niên đại này.
"Tôi buồn lắm. "Đáng lẽ bảo tàng được xây dựng từ năm 2001, ngày đó chúng tôi đã được Nishimura Masanari viện trợ về cách thức làm bảo tồn, rồi qua Bắc Ninh học hỏi, nhưng do nhiều vướng mắc, đến tận 2012, bảo tàng gốm Kim Lan mới được hoàn thành".
Nói rồi cụ Hồng chỉ vào cái buồng nhỏ - bảo tàng trợ thì để chất đồ bên cạnh chiếc giường ngủ. Bảo tồn gốm và giấc mơ khôi phục làng gốm Kim Lan Nỗi buồn của cụ Hồng. Bí mật từ chum tiền cổ thôi thúc cụ Hồng đi tìm câu chuyện về làng Kim Lan. Từ xưa tôi đã tin rằng, đây là một làng nghề có từ hàng nghìn năm trước.
Cả đời mắc nợ với đất 5 già làng trong nhóm nghiên cứu Tìm lại cội nguồn của làng gốm cổ Kim Lan, giờ chỉ còn lại hai. Nghe nói, sẽ đi qua làng gốm Kim Lan. Nói rồi cụ Hồng thở dài
Nhưng đó chỉ là một phần trong di sản mà nhóm Tìm lại nguồn gốc trưng bày tại bảo tồn Kim Lan. Còn người mang nỗi niềm của người. Nhưng mong muốn của các cụ không dừng lại ở đó. Chỉ còn lại cụ Hồng, cụ Nhung. Một tuyến du lịch dọc bờ sông Hồng đang được phá hoang. Hai cụ khác cùng sưu tầm với cụ Hồng.
Người sống cũng đã ở tuổi gần đất xa trời. Hồi đó, trong làng, có nhiều cụ quan tâm đến việc tìm hiểu lịch sử và văn hóa làng Kim Lan.
Hành trình đó cũng gieo neo, nhọc nhằn lắm. Gốm mang câu chuyện của gốm. Mê vì nó đẹp và lạ, có những hoa văn, những màu men tự nhiên và độc đáo mà ngày nay không thể phục dựng lại được. Thế mà hồi đó, tôi cười vì gốm mà khóc cũng vì gốm.
Người dọa thu hồi gốm cổ. Một cụ bị tai biến, nằm bất động. Những mảnh vỡ của chiếc bát men xanh lá cây kia cụ Hồng phải nhặt ba năm vẫn chưa tròn chiếc bát. Ái tình gốm và khát vọng giữ lại vết tích về một làng gốm cổ cho con cháu đã đưa các cụ đến gặp nhau. Mong ước về một bảo tồn, nơi có thể trưng bày các hiện vật cho bà con Kim Lan xem và lưu giữ lại những cổ vật luôn nung nấu trong các cụ.
Nhưng khi nghe nói đến giải thưởng, các cụ vẫn mặc nhiên: Chúng tôi làm vì người dân Kim Lan, chứ đâu phải để được vinh danh.
Vốn biết chữ Hán cộng với cuốn tự vị tiền cổ, cụ cần mẫn tách và phân loại từng đồng xu. Đến đầu những năm 1990, sông bị lỡ nhiều, càng lộ ra nhiều mảnh gốm. Nằm lọt trong không gian cổ kính của làng Kim Lan, đây là một bảo tàng khảo cổ học cộng đồng độc đáo được xây dựng do cố gắng của 5 "già làng" và sự giúp sức của nhà khảo cổ Nhật, ông Nishimura Masanari, người khi chết đã muốn được chôn ở chính mảnh đất này.
Hành trình đó, chính thức bắt đầu từ ngày 28 tháng 5 năm 1999, nhưng thực ra sức việc lặng thầm của các cụ bắt đầu từ 10 năm trước
Cũng vì mê gốm, yêu làng mà ngôi nhà cụ Hồng đang sống đến nay vẫn chưa được cấp sổ đỏ. Cụ Nhung nhớ lại, năm 2005, ông Nishimura Masanari đã mua tủ kính về trưng bày và tổ chức một cuộc hội thảo về gốm ngay tại làng Kim Lan nhân lễ hội làng.
Rất nhiều rào cản khiến các cụ mỏi mệt. Kẻ gạ mua. Cụ Nguyễn Văn Viện (đã mất), em trai cụ Nguyễn Văn Nhung có máy ảnh và máy quay nên phụ trách mảng tư liệu ảnh. Cụ thiển nghĩ, chắc chắn từ xưa, làng Kim Lan từng rất ấm no và có giao thương nhân bán.
Một góc bảo tồn gốm Kim Lan. Nhưng hội thảo xong, gốm lại chuyển về góc nhà cụ Hồng, đắp chiếu nằm đó. Một cụ bỏ nhóm, quay lại công viêc kinh doanh cùng con cháu. Tâm huyết và ái tình làng của các cụ đã không tìm được ngôn ngữ chung với thế hệ. Đây, rất nhiều cổ vật theo từng niên đại đang đắp chiếu nằm đó".
Cụ Nhung chỉ vào từng cổ vật được bày trong lồng kính, và kể cho chúng tôi nghe sự kỳ công của người sưu tầm.
Những cổ vật còn lại vĩnh viễn nằm sâu trong lòng đất, mang theo câu chuyện bí hiểm về một nền văn hóa, mà các nhà khảo cổ học khẳng định rằng, không ở đâu các tầng văn hóa lại liên tiếp và nguyên lành như làng Kim Lan. Hàng nghìn cổ vật vẫn nằm im lìm ở góc nhà tuềnh toàng này.
Người dân nhặt được rất nhiều tiền cổ. Ròng rã hơn 10 năm, ước mong về một bảo tàng trưng bày gốm mới trở nên hiện thực. Nhà cụ ngay cạnh bờ sông, mỗi lần ra sông giặt giũ, sinh hoạt, tìm thấy một mảnh gốm, cụ Hồng lại nhặt mang về nhà.
Còn rất nhiều nỗi niềm của cụ Hồng, cụ Nhung khi nghề gốm Kim Lan đang dần bị quên lãng. Có những mảnh gốm được xác định từ niên đại thứ 3 sau CN.
Chỉ sợ, khi cổ vật không còn trong tay mình thì nó cũng biến mất nên chi sự nổi trôi.
Những mảnh gốm vô tri đã được gọi tên và xác định niên đại. Hơn 300 cổ vật đang được trưng bày, theo từng niên đại, có đánh số và ghi chú rõ ràng. Bảo tồn khảo cổ học cộng đồng độc đáo do 5 già làng Kim Lan và nhà khảo cổ học Nishimura Masanari xây dựng được đề cử giải thưởng Bùi Xuân Phái vì tình yêu Hà Nội
Chừng như, đó vẫn chỉ là giấc mơ của các cụ già ở tuổi gần đất xa trời này mà thôi. Nhưng ngày đó, họ chưa biết về giá trị của cổ vật. "Tôi cả đời mắc nợ với đất, sinh ra từ đất và sống cùng với đất. Duy chỉ có tình với gốm, với làng và mong muốn được quảng bá về một làng gốm nhãi nhép bên bờ sông Hồng thì vẫn còn khẩn thiết lắm.
Còn các cụ già, giờ đã gần đất xa trời. "Chúng tôi thành lập nhóm để bảo vệ nhau và tự bảo vệ công việc của mình". Thế nhưng khi nói về gốm, về những di sản của mảnh đất gốm cổ Kim Lan, cả cụ Hồng và cụ Nhung đều hăm hở. Chúng tôi làm vì quần chúng. Đó là năm 1997, câu chuyện về một ngôi làng bên bờ sông Hồng chứa đựng cả một kho báu đã khiến giới khảo cổ học và đám buôn đồ cổ tìm về.
Cụ Nguyễn Văn Nhung đang kể câu chuyện về gốm. Vốn là Quản đốc phân xưởng Xí nghiệp gốm sứ Bát Tràng, nên nhìn mảnh gốm, cụ Hồng nhận ra đó là gốm cổ. Như thế, sẽ có tội với con cháu làng Kim Lan này lắm". Giọng run run, xúc động. Cụ Hồng ngược xuôi, mua lại được một chum tiền từ đám trẻ chăn trâu. Nhiều kẻ ganh ghét, xì xào khi các nhà khảo cổ học Nhật Bản về làng cùng nhóm chúng tôi khai quật di chỉ ven sông Hồng, họ bảo tôi gọi người nước ngoài về đào bán hết đồ cổ của làng.
Trong ngôi nhà tranh đơn giản, thậm chí khá tuềnh toàng, chất đầy những gốm cổ, cụ Hồng, trưởng nhóm kể cho tôi nghe câu chuyện về hành trình đi tìm lại dấu vết của một làng nghề. Nhưng ai sẽ là người kể câu chuyện về gốm nếu không phải là cụ Hồng, cụ Nhung. # Nên có thể hiện họ không hiểu, nhưng sau này con cháu sẽ hiểu".
Còn cụ Hồng là người cáng đáng chung, người có thể đọc làu làu tên từng mảnh gốm cổ được kỳ công sưu tầm. Cụ Nhung giọng run run xúc động: "Tôi tin đến sau này, đời con, đời cháu làng Kim Lan sẽ hiểu những giá trị của gốm cổ và biết nâng niu những báu vật của thánh sư".
Thế rồi, một cơ duyên đến để 5 cụ già làng Kim Lan gặp nhau và thành lập nhóm Tìm lại cội nguồn.
Chúng tôi sưu tập gốm cổ để cho con cháu làng Kim Lan, không phải để bán, mua, đổi chác. "Tôi muốn bảo tàng được mở cửa, và khách du lịch có thể vào tham quan để quảng bá về làng gốm của mình". Nhiều người còn nhặt được cả chum cổ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét