Ăn uống dưỡng sinh mùa thu.

"

Mùa hạ đã qua, mùa thu đã tới, nhắc lại một đôi quan niệm về ăn uống trong mùa thu của cổ nhân những mong chúng ta hiểu thêm đôi nét đặc sắc trong khoa học và nghệ thuật ẩm thực phương Đông xa xưa.

Sách thuốc cổ đã viết: "Thu qua hoại đỗ" (mùa thu ăn dưa thì có hại cho đường tiêu hóa). Xuân Mai. Nhưng ngẫm cho kỹ, con người ta đâu có dễ gì thoát khỏi sự chi phối của quy luật tạo hóa, bởi vậy, sinh dưỡng ăn uống theo mùa xem ra vẫn là điều khiến chúng ta phải lưu tâm nghiên cứu. Theo cổ nhân, ăn cháo vào mùa thu rất có ích cho sức khỏe, nhất là vào tiết đầu thu khi khí trời vẫn còn nóng ẩm dễ gây ra các bệnh lý đường tiêu hóa.

BS. Mùa thu, vạn vật thu vào, khí kim ở phế vượng thịnh. Đầu thu ôn táo   nên chọn những thứ có tính mát để thanh nhiệt dưỡng âm, sinh tân dịch như củ cải, giá đỗ, củ đậu, ngó sen, khoai sọ, khoai môn, củ từ, mía, lê, táo, hồng xiêm, nho, trứng vịt, thịt thỏ, tiểu mạch, bách hợp, trà mạch môn. Cuối thu lương táo   nên chọn dùng những thực phẩm có tính bình hòa để tư âm dưỡng huyết nhuận táo như củ mài, vừng, mộc nhĩ trắng (ngân nhĩ), thịt rùa, thịt ba ba, sò, gà ác, tổ yến, sữa bò, mật ong, nước dâu, kỷ tử, hà thủ ô.

Phế thuộc kim, can thuộc mộc. Để tẩm bổ tân dịch,   sách Y học nhập môn khuyên nên trọng dụng các loại cháo như cháo bách hợp hạt sen, cháo hồng táo gạo nếp, cháo đường phèn, cháo sa sâm, cháo hoàng tinh. Để tư thận, nhuận phế   , theo thuyết Ngũ hành, vị chua vào can, vị cay vào phế. Cho nên, cổ nhân khuyên về mùa thu nên ăn uống "thiểu tân tăng toan" (ít cay nhiều chua, cần trọng dụng nhiều thực phẩm có vị chua nhằm tăng cường chức năng của can và dự phòng phế khí quá thịnh làm hại đến can và dùng ít thực phẩm có vị cay như hành, gừng, tỏi, ớt, hạt tiêu.

Với phương thức "sáng sớm dùng cháo có tác dụng tốt cho quá trình bàn thảo chất, lợi cho bao tử, sinh tân dịch. Là thực phẩm thượng hạng vì có tác dụng thanh nhiệt tiêu thử mạnh, nhưng sau tiết lập thu thì bất luận loại dưa nào dù ngon đến mấy cũng không nên ăn nhiều vì dễ làm cho dương khí của tỳ vị hư hao. Rốt cục, mùa thu, ăn uống bổ dưỡng nên điều hòa (bình bổ) vì thời tiết mát mẻ, âm dương tương đối thăng bằng, đồ ăn thức uống không nên quá nóng và quá lạnh.

Thêm nữa, mùa thu là giai đoạn quá độ từ nóng chuyển sang lạnh, bởi thế, không nên ăn quá nhiều đồ sống lạnh hoặc bổ béo khó tiêu dễ gây tổn thương tỳ và vị.

Vẫn biết rằng trong thời buổi công nghiệp giờ, khi hội nhập và hòa đồng đang là xu thế của thời đại, nhiều nếp cũ không còn giữ nữa, người ta có thể ăn dưa đỏ quanh năm, thịt chó, thịt dê và các loại rượu mạnh được tiêu thụ bốn mùa, đồ ăn Âu Mỹ không còn là của hiếm. Cháo bách hợp hạt sen, cháo hồng táo - gạo nếp là món ăn tẩm bổ vào mùa thu rất hữu ích cho sức khỏe. Ví như về mùa hạ, các loại dưa như dưa hấu, dưa chuột, dưa gang.

Nếu ăn uống nhiều đồ có vị cay thì sẽ giúp đỡ cho phế khí khiến phế khí càng thịnh, phế kim khắc can mộc thái quá dẫn đến công năng của tạng can bị rối loạn.